Małgorzata Bronikowska - Eugeniusz Piasecki - Twórca poznańskiej Akademii Wychowania Fizycznego

********************************

Małgorzata Bronikowska
Pracownia Olimpizmu i Etnologii Sportu, AWF Poznań

Eugeniusz Witold Piasecki przyszedł na ¶wiat w domu drobnej zubożałej szlachty kresowej. Urodził się 13 listopada 1872 roku we Lwowie jako trzecie dziecko spo¶ród czwórki rodzeństwa. Jego życie, dojrzewanie emocjonalno-moralne i działalno¶ć naukowo-dydaktyczna przypadły na trzy najbardziej burzliwe okresy historii Polski (zabory, II Rzeczpospolita, Polska Ludowa), co niew±tpliwie wywarło ogromny wpływ na jego pracę i pogl±dy.

Jako o¶mioletni chłopiec (od 1880 roku) mały Eugeniusz wraz z cał± rodzin± zamieszkał w Zakopanem, gdzie ojciec jego praktykował i propagował wodolecznictwo, przyrodolecznictwo oraz fizjoterapię w poł±czeniu z ćwiczeniami gimnastycznymi i czynnym wypoczynkiem na ¶wieżym powietrzu.

Wpływ ojca Eugeniusza Piaseckiego, Wenantego, na zainteresowania i osobowo¶ć syna był znacz±cy. Od dziecka przypatrywał się, a potem pomagał w praktykach lekarskich w pensjonacie „Klemensówka” (uzdrowisku ojca). Pierwsze lata szkolne Piasecki spędził na pobieraniu lekcji prywatnych w domu, w rodzinnej atmosferze. Miały one przygotować go do dalszego zdobywania wiedzy i umiejętno¶ci, a także kształtować w nim wszystkie te cechy osobowo¶ci, które posiadał, a które należało pieczołowicie rozwijać i wzbogacać. Nieco póĽniej jako młodzieniec uczęszczał do publicznej Szkoły Fachowej dla Przemysłu Drzewnego w Zakopanem, gdzie rozwijał swoje talenty manualne oraz estetyczne na zajęciach z rysunku i modelowania[1].

Kolejnym etapem w edukacji Eugeniusza Piaseckiego było Gimnazjum ¶w. Jacka w Krakowie, do którego zacz±ł uczęszczać w roku 1886. W ci±gu kolejnych czterech lat osi±gał bardzo dobre wyniki w nauce, sięgaj±c zwykle po najwyższe oceny, aby w roku szkolnym 1889/1890 przyst±pić do egzaminu dojrzało¶ci. Zdał go z wyróżnieniem. W tychże latach zetkn±ł się po raz pierwszy z organizacj± „Sokół”, do której uczęszczał na nadobowi±zkowe zajęcia gimnastyki, co miało niew±tpliwie duży wpływ i odegrało znacz±c± rolę w uformowaniu się póĽniejszych jego pogl±dów na system wychowania fizycznego w szkołach na terenie Galicji.

Po okresie sztubackiego życia w Krakowie nast±pił etap nauki na studiach wyższych, które podj±ł w 1890 roku na Uniwersytecie Lwowskim na Wydziale Filozofii. Pobyt Piaseckiego we Lwowie, stolicy Galicji oraz ważnym o¶rodku kultury i nauki, a także centrum kultury fizycznej (we Lwowie działał najstarszy o¶rodek „Sokoła”), miał niebagatelny wpływ na dalsze losy jego kariery naukowo-zawodowej. Jednak okres studiów we Lwowie nie trwał długo, bo już w roku akademickim 1891/1892 Piasecki przeniósł się na Wydział Lekarski Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Dziewiętnastoletni Piasecki zaangażował się w życie studenckie jak i kulturalno-społeczne Krakowa, poznaj±c wielu ludzi nauki i kultury, uczestnicz±c w licznych spotkaniach o charakterze naukowym, literackim i patriotycznym. W takiej atmosferze kształtowała się osobowo¶ć i charakter przyszłego naukowca, którego pobyt w Krakowie trwał do roku 1899. W tym czasie zd±żył skończyć studia, uzyskuj±c 23 grudnia 1896 roku dyplom „doktora wszechnauk lekarskich” (doctoris universae medicinae) na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jagiellońskiego. Otrzymawszy go udał się do Wiednia w celu pogłębienia wiedzy i zdobycia dodatkowych kwalifikacji w zakresie gimnastyki leczniczej (spędził tam dwa miesi±ce od kwietnia do czerwca 1897 roku)[2].

Piasecki pozostawał pod dużym wpływem profesora Henryka Jordana (1842- 1907), jednego ze swoich wykładowców – założyciela Parku zabaw i gier ruchowych (nazwanego póĽniej Parkiem Jordana). Zaangażował się w pracę społeczno-organizacyjn± i naukow±. Był pod wielkim wrażeniem koncepcji Jordana dotycz±cej wychowania dzieci w ¶rodowisku naturalnym, zielonym, przy wykorzystaniu wszelkiego rodzaju zabaw i gier na ¶wieżym powietrzu. Sam też uczestniczył w pracy na rzecz Parku. Lata współpracy z Henrykiem Jordanem zainspirowały Piaseckiego do dalszego ukierunkowania swoich zainteresowań w stronę ł±czenia zawodu nauczyciela wychowania fizycznego z zawodem lekarza szkolnego.

Pi±tego czerwca 1898 roku, maj±c 25 lat, wst±pił w zwi±zek małżeński z Gizel± Mari± Silberfeld-Szelińsk±[3]. Rola męża, póĽniej i ojca pięciorga dzieci jeszcze bardziej „skłoniła Piaseckiego do rozwijania swych zainteresowań. Zdecydował się na przyst±pienie do egzaminu nauczycielskiego, aby móc prowadzić zajęcia w szkole. Zdał go z odznaczeniem, dzięki temu dnia 31 stycznia 1899 roku uzyskał dodatkowe kwalifikacje pozwalaj±ce na prowadzenie zajęć z gimnastyki w szkołach ¶rednich i seminariach nauczycielskich w języku wykładowym polskim”[4]. W tym samym okresie podj±ł pierwsz± zawodow± pracę w Gimnazjum VI w Podgórzu, a po pół roku zmienił miejsce zatrudnienia na Gimnazjum IV we Lwowie, gdzie został nominowany na nauczyciela wychowania fizycznego i lekarza szkolnego.

Do¶wiadczenia i obserwacje zebrane w tym czasie zaowocowały pierwszymi publikacjami. Pierwsza, ogłoszona drukiem – Wpływ ćwiczeń cielesnych na rozwój psychiczny dzieci została opublikowana w 1899 roku. Od samego pocz±tku swej działalno¶ci we Lwowie mocno angażował się w prace nie tylko zawodowe, ale i społeczno-organizacyjne, przyczyniaj±c się tym samym do ożywienia ¶rodowiska intelektualistów, jak i wzrostu aktywno¶ci społecznej[5]. Niejednokrotnie dał się poznać jako inicjator imprez sportowych, popularyzator sportu „dla wszystkich”.

Konsekwencj± tych działań było założenie przez niego Towarzystwa Zabaw Ludu i Młodzieży we Lwowie (data założenia: 14 grudnia 1904), którego celem było upowszechnianie zabaw i gier ruchowych poprzez prowadzenie specjalnych kursów dla nauczycieli szkół ludowych i ¶rednich oraz wygłaszanie odczytów z tego zakresu.

Mimo wielu zajęć i zainteresowań na polu naukowym, jak i dydaktyczno-organizacyjnym, zdołał Piasecki napisać w 1909 roku na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Lwowskiego rozprawę habilitacyjn± z dziedziny higieny szkolnej. Dzięki temu mógł prowadzić wykłady z higieny szkolnej, teorii wychowania fizycznego i innych przedmiotów z przyszłymi nauczycielami, studiuj±cymi na Wydziale Lekarskim i Filozoficznym Uniwersytetu Lwowskiego w latach 1909-1914. W tym okresie (w 1912 roku) został również mianowany zawodowym inspektorem gimnastyki.

Udzielał się również często jako konsultant i ekspert do spraw wychowania fizycznego i higieny szkolnej. Brał czynny udział w reformowaniu wychowania fizycznego w szkołach, upowszechnianiu zabaw i gier ruchowych na ¶wieżym powietrzu w¶ród młodzieży szkolnej.

Jako członek Rady Miejskiej miasta Lwowa mocno angażował się w sprawy dotycz±ce rozwi±zywania problemów zdrowotno-higienicznych i szkolno-o¶wiatowych miasta. Był to również czas na poszerzanie wiedzy dzięki systematycznemu korzystaniu zarówno z literatury ogólnopolskiej, jak i międzynarodowej, wyjazdów w celu dalszego studiowania w kraju i za granic± (w 1902 roku podróżował m. in. do Francji, Belgii, Niemiec, Anglii i krajów Skandynawii).

Dzięki znajomo¶ci kilku języków obcych Piasecki bardzo często wygłaszał na arenie międzynarodowej referaty, manifestuj±c poprzez nie narodow± i kulturow± żywotno¶ć pozbawionego suwerenno¶ci narodu. Posiadaj±c już wówczas pokaĽny dorobek naukowy, miał odwagę my¶leć nowocze¶nie i perspektywicznie. W długofalowo¶ci reform na rzecz wychowania fizycznego, popartych autorytetami lekarzy, higienistów, pedagogów, psychologów i filozofów upatrywał sukcesu narodowego w tej dziedzinie.

Okres wzmożonej działalno¶ci uczonego przerwała I wojna ¶wiatowa. Obowi±zki Piaseckiego zwi±zane z prac± nauczyciela i lekarza szkolnego w Gimnazjum IV lwowskim zostały zawieszone. Piaseckiego natomiast jako lekarza zmobilizowano do armii austriackiej, gdzie pracował w szpitalu lwowskim.

Z dzieła Toporowicza o życiu i działalno¶ci Piaseckiego dowiadujemy się, że w czerwcu 1915 roku naukowiec został zmuszony do opuszczenia Lwowa, w którym wcze¶niej spędził połowę swojego życia (miał wówczas niespełna 43 lata). Wyruszył wówczas do Kijowa.

Jako dobrze zapowiadaj±cy się już w owym czasie naukowiec o wielkich aspiracjach, posiadaj±cy naukowe do¶wiadczenia zarówno w kraju, jak i za granic±, obok działalno¶ci o¶wiatowo-pedagogicznej i organizacyjnej, Piasecki kontynuował swe badania naukowe, których głównym przedmiotem stała się geneza zabaw i gier ruchowych.

Na tych badań i poszukiwań wiedzy na ten temat, w 1916 roku Piasecki wydał pierwsz±, bardzo ważn± ze względu na dziedzictwo narodowe publikację o charakterze dydaktycznym pod tytułem Zabawy i gry ruchowe dzieci i młodzieży – ze Ľródeł dziejowych i ludoznawczych, przeważnie rodzimych i tradycji ustnej.

Oprócz powyżej wspomnianych badań naukowych, które niew±tpliwie należały do jednych z najbardziej oryginalnych jak na owe czasy, Piasecki systematycznie publikował sprawozdania, recenzje referatów naukowych, nie tylko w czasopismach polskich, ale także i zagranicznych. W ten sposób utrzymywał nieprzerwany kontakt z międzynarodowym ¶rodowiskiem naukowym. Naukę jak i działalno¶ć dydaktyczno-wychowawcz± traktował zawsze z wielk± powag±. Stanowiła ona dlań prawdziw± życiow± pasję, a jego zaangażowanie w pracę naukow± w tym czasie było spotęgowane ogromn± tęsknot± za rodzin±, bez której przyszło mu żyć trzy lata w Kijowie[6].

Po powrocie z tułaczki Piasecki skoncentrował się przede wszystkim na rodzinie oraz na sprawach zawodowych dotycz±cych możliwo¶ci podjęcia pracy. W niedługim czasie zatrudnił się we Lwowie w Gimnazjum IV, gdzie wcze¶niej, przed wojn± prowadził zajęcia[7]. Został również zaproszony do współpracy z Komisj± Wychowania Fizycznego Zarz±du Głównego we Lwowie celem sporz±dzenia odpowiedniego systemu programowo-organizacyjnego polskiej o¶wiaty. Następnie zaj±ł się opracowaniem projektu zwanego programem ćwiczeń cielesnych dla dzieci i młodzieży w szkołach polskich z podziałem tre¶ci nauczania na trzy grupy wiekowe, tym razem na zaproszenie Krakowskiego Koła Towarzystwa Nauczycieli Szkół ¦rednich i Wyższych.

Był on zagorzałym zwolennikiem wprowadzenia obowi±zkowych zajęć wychowania fizycznego na poziomie uniwersyteckim. Walczył o to z charakterystyczn± dla siebie konsekwencj± i zacięto¶ci±, przedstawiaj±c na jednym z posiedzeń Rady Naukowej koncepcję odpowiedniego kształcenia nauczycieli wychowania fizycznego na poziomie uniwersyteckim. W tym czasie powołano go na redaktora pisma „Walka o zdrowie” po¶więconego sprawom higieny i opieki społecznej, które nadal mie¶ciły się w kręgu jego zainteresowań.

Wiosn± 1919 roku Piasecki otrzymał propozycję objęcia obowi±zków profesora Uniwersytetu Poznańskiego, któr± z rado¶ci± przyj±ł w nadziei stworzenia tam kierunku kształc±cego przyszłych nauczycieli wychowania fizycznego na poziomie magisterskim[8].

Przybycie Eugeniusza Piaseckiego do Poznania przypadło na okres po wyzwoleniu miasta spod jarzma pruskiego. Dnia 5 lutego 1919 roku na posiedzeniu Sekcji Medycznej Międzyuniwersyteckiej Komisji Stabilizacyjnej w Krakowie zaproponowano, aby kierownikiem Katedry Wychowania Fizycznego Uniwersytetu Poznańskiego został Eugeniusz Piasecki. Tak więc z dniem 1 kwietnia 1919 roku zdecydował się on obj±ć obowi±zki profesora nadzwyczajnego Katedry Wychowania Fizycznego w nowo utworzonej placówce w Poznaniu, jako 46-letni wówczas naukowiec z bogatym dorobkiem około 150 cenionych w kraju i za granic± publikacji. Dużo zyskał Uniwersytet Poznański, zatrudniaj±c Piaseckiego. Potrafił w sposób nadzwyczaj przekonywaj±cy uargumentować swoje działania na rzecz zatwierdzenia statutu Studium Wychowania Fizycznego jako autonomicznej jednostki kształcenia kadr do wychowania fizycznego na poziomie uniwersyteckim, z prawem do nadawania stopnia magistra. Kilka lat póĽniej, jako profesor zwyczajny higieny szkolnej i teorii wychowania fizycznego na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Poznańskiego (nominację otrzymał dekretem Naczelnika Państwa 20 IX 1922 roku), został w dniu 7 marca 1924 roku dyrektorem Studium Wychowania Fizycznego i sprawował tę funkcję aż do końca swoich dni[9].

Za spraw± swoich zainteresowań i osi±gnięć naukowych w roku 1925 został zaproszony do współpracy przez Komisję Historyczno-Pedagogiczn± Badania Dziejów Wychowania Fizycznego i Szkolnictwa w Polsce[10]. Odczuwaj±c ci±głe braki w polskim systemie wychowawczym, a przede wszystkim w sferze kultury fizycznej, Piasecki kontynuował liczne podróże zagraniczne, poszukuj±c, porównuj±c i analizuj±c najnowsze osi±gnięcia i tendencje zwi±zane z różnymi systemami wychowania fizycznego na ¶wiecie. Jedn± z takich wypraw odbył na oficjaln± pro¶bę Sekcji Higieny Ligi Narodów w 1927 roku. Wyruszył wtedy w naukow± podróż, odwiedzaj±c między innymi Anglię, Belgię, Francję, Niemcy, Szwecję, Włochy, Austrię i kilka innych krajów Europy. Również i w działalno¶ci ¶ci¶le naukowej, dotycz±cej syntezy dziejów i teorii wychowania fizycznego, Piasecki skupił się w tym okresie przede wszystkim na genezie tradycyjnych zabaw i gier ruchowych. W różnych okoliczno¶ciach (posiedzenia plenarne Rady Naukowej Wychowania Fizycznego), jednak nieustannie podkre¶lał doniosł± rolę zabaw i gier ruchowych w życiu każdego człowieka, a także postulował wspieranie tych dziedzin sportu, które miały szansę, według jego opinii, stać się sportami ludowymi dla sfer wiejskich i robotniczych. Był zdania, iż maj± one wielki wpływ na rozwój zarówno fizyczny, intelektualny oraz duchowy młodych ludzi. Ponadto uważał, że same zabawy i gry nios± za sob± ogromny ładunek kulturowy narodu, tak potrzebny przecież w odradzaj±cym się państwie polskim. Walczył uporczywie o upowszechnienie wychowania fizycznego w całym państwie, a naczelnym ¶rodkiem do wykorzystania w zajęciach ruchowych miały by być w opinii profesora różnorodne formy tradycyjnych zabaw i gier ruchowych. W grudniu 1932 roku na podstawie wielu wcze¶niejszych propozycji Piaseckiego, Komisja Wychowania Fizycznego Dziecka uchwaliła podjęcie badań nad tradycyjnymi zabawami i grami ruchowymi.

Mimo ogromu zajęć Eugeniusz Piasecki znajdował czas, by sprawować inne jeszcze funkcje, między innymi członka Zarz±du Polskiego Zwi±zku Gier Sportowych. Brał czynny udział w pracach Komisji nad ujednoliceniem przepisów wybranych gier sportowych na terenie Polski. Sam zaj±ł się przede wszystkim opracowywaniem przepisów do palanta polskiego. Poza tym był prezesem Klubu Sportowego „Pentatlon”, w którym, oprócz innych sekcji sportowych, prężnie działała sekcja gier ruchowych tak ważna dla Piaseckiego.

Warto wspomnieć, że był człowiekiem o niespożytej energii, szeroko działaj±cym na polu naukowym, wyróżniaj±cym się sw± aktywno¶ci± nie tylko w Polsce, ale i poza granicami kraju, wielokrotnie odznaczany i wyróżniany między innymi odznak± Kawalera Krzyża Komandorskiego Orderu „Odrodzenia Polski” w 1923 roku, Orderem Papieskim w 1939 roku, tytułem honorowym i odznak± La Fédération Internatoinale de Gymnastique Ling w tym samym roku.

Kiedy nadeszły ciężkie lata okupacji niemieckiej, Piasecki został zmuszony, spędzić je we Lwowie. Kontynuował swoj± działalno¶ć naukowo-dydaktyczn± pracuj±c przez pewien okres w Instytucie profesora Weigla. Był to bardzo trudny okres w życiu Piaseckiego. W jednym momencie utracił ojczyznę, która jeszcze rozpaczliwie walczyła z najeĽdĽc±, broni±c się przed całkowit± zagład±, stracił kontakt ze ¶rodowiskiem naukowym oraz życiem rodzinnym. Zmagał się ponadto w tym okresie z ciężk± chorob± żony, sam znacznie podupadaj±c na zdrowiu. Do tego wszystkiego dodały się dramatyczne losy najbliższej rodziny i kłopoty finansowe.

Po okresie okupacji, w czerwcu 1945 roku Piasecki powrócił wraz z ciężko chor± żon± do Poznania, by z wielkim zapałem wznowić przerwan± pracę. Bardzo szybko wł±czył się w nurt pracy na odradzaj±cej się Uczelni i powrócił na posadę dyrektora Studium WF UP. Od razu podj±ł szereg inicjatyw organizacyjnych i badawczych, maj±cych na celu wzmocnienie ogólnopolskiego i międzynarodowego prestiżu tej placówki.

Dnia 18 lipca 1947 roku zmarł nagle, pozostawiaj±c po sobie ogromn± niedokończon± i długo potem niedocenian± spu¶ciznę[11].



[1] Ibid., s. 29-30.

[2] K. Toporowicz, op. cit., s.41-46.

[3] Archiwum Olimpizmu i Etnologii Sportu…, Skrócony akt zawarcia zwi±zku małżeńskiego.

[4] Ibid., op. cit., Akt mianowania na nauczyciela rzeczywistego nadany w 1899 r. przez Prezydium c. k. Radę

Szkoln± Krajow±, Lwów 23 lipca 1899.

[5]K. Toporowicz, op. cit., s. 57.

[6] Archiwum Pracowni Olimpizmu i Etnologii Sportu, Dokument MS nr D.I.18045/Em./34 z 28.V.1934. (z dokumentu Ministerstwa Skarbu do Piaseckiego z 28 maja 1934 roku wynika, że okres od 3 wrze¶nia 1914 roku do dnia 31 marca 1918 roku Profesor spędził w niewoli rosyjskiej). Zatem informacje dotycz±ce tego okresu życia Piaseckiego znajduj±ce się w dokumentach Ľródłowych nie pokrywaj± się z informacjami podanymi przez Toporowicza.

[7] Ibid., Dokument Rady Szkolnej Krajowej potwierdza, że Piasecki pracował tam do 5 kwietnia 1919 roku, do uzyskania urlopu decyzj± Rady Szkolnej Krajowej.

[8] K. Toporowicz, Eugeniusz Piasecki…,op. cit.

[9] Archiwum Pracowni Olimpizmu i Etnologii Sportu w AWF Poznań, dokument nominuj±cy na dyrektora Studium WF.

[10] Archiwum…, Pismo z 14.XI. 1925, Kraków.

[11] Ibid., Karta Zgonu Piaseckiego z 18 lipca 1947 roku.

obja¶nienie skrótów moje –MB